about

АМЬГҮЙ АЛБАТУУД 2

Зохиолч: Н. В. Гоголь

Зохиолч, орчуулагч: Н. В. Гоголь

Ангилал: "Боловсрол хөгжил" танхим

ISBN: -

Товч тайлбар: «АМЬГҮЙ АЛБАТ»-ын тухай хэдхэн үг   Оросын их зохиолч Николай Васильевич Гоголь 1809 оны 4-р сарын нэгний өдөр Украины Полтав мужийн Сорочинцын гацаанд төржээ. Гоголь, Нежин хотын гимназид суралцаж байх үедээ утга зохиол урлагийг их сонирхож шүлэг, жүжгийн зохиол найрууллуудыг бичиж, сургуулийн газар тавьсан жүжгүүдэд тоглож авьяасаа үзүүлдэг байжээ. Гоголь сургуулиа төгсгөж хамгийн доод түшмэлийн тушаалтай болоод 1828 онд 19 настайдаа Петербургт их найдвар горьдлоготой иржээ. Гэтэл хаан хот түүнийг маш хүйтнээр угтаж авсан билээ. Гоголь албанд орох гэж их зовж, арай хийж бичээчийн ажил олж нийслэл Петербургийн доод тушаалын түшмэдийн гачигдлыг мэдэж авснаар барахгүй өөрөө тэр амьдралыг амсаж хожим бичсэн «Шинель» «Хагас зуугийн тэмдэглэл» гэдэг зохиолуудынхаа баатруудын амьдралтай Тэгэхэд танилцсан юм. Санаанд илүү сайнаар тохирсон үүрэгт ажил олох гэсэн мөрөөдлөө орхиогүй явсан Гоголь удалгүй бичээчийн албанаас халагдаж түр хугацаагаар сургуульд багшилж түүх заадаг болсноос гадна театрт тоглох, зургийн урлагаар оролдох зэргээр юманд илүү авьяастайгаа мэдэх гэж биеэ туршаад үзсэн юм. Гэтэл түүний жинхэнэ авьяас Украины сэдвээр бичсэн анхны туужуудад илрэн гарсан билээ. Гоголь Украины ардын яруу найргийн сэдэв дээр «Диканькийн орчим тосгонд өнгөрүүлсэн үдэш (1831 он), газар багатай тайж нарын байдал ба зэлүүд бөглүү хотуудын тухай орчим үеийнхээ байдлаас авч «Чимэглэл», «Миргорд» гэдэг эмхэтгэлүүдийг (1835 он) бичсэнээс гадна «Тарас Бульба» гэдэг түүхэн тууж, дарлагдсан хөөрхий ядуу түшмэдийн байдлыг харуулсан «Петербургийн туужуудыг» бичжээ. 1836 онд Гоголь «байцаагч түшмэл» гэдэг жүжгийн суут их зохиолоо бичиж дуусгасан бөгөөд түүндээ тайж түшмэдийн явцуу ахуй байдал, ёс суртахууныг реалист ёсоор тод үзүүлж улмаар хамжлагат ёсыг жигшин шоолж буруушаасан юм. 1842—1852 онуудад бичсэн «Амьгүй албат» гэдэг найраглалдаа Гоголь феодлын хамжлагат байгууллын ялзран нурж байгааг урнаар элэглэн үзүүлсэн юм. Гоголийн бүтээлүүд оросын ардчилсан утга зохиолын цаашдаа хөгжих замыг тавин, нийгмийн тэмцлийн хүчтэй зэвсэг болж улмаар шүүмжлэлт реализмын бүрэлдэн бий болоход гарамгай үүрэг гүйцэтгэсэн учраас Гоголийн чиглэл гэдэг шинэ чиглэл гарч ирсэн юм.   * * *   Гоголь «Амьгүй албатаа» 1835 онд бичиж эхэлсэн юм. Зохиолч энэ зохиолынхоо 1-р бодит Орос орны хөгжлийн хоцрогдлыг харуулах, нөгөө хоёр бодит орос хүний бадрангуй сэтгэл зоригийг харуулахаар анх бодож байсан юм. Харин үүний санаа явдлыг түүнд Пушкин хэлж өгчээ. Энэ тухай Гоголь дурсан бичихдээ «би Пушкинд жижигхэн зохиолоосоо нэг зүйлийг уншиж өгсөн юм. Гэтэл энэ минь Пушкинд үүний урьд уншиж өгсөн миний зохиолуудын бүгдээс нь илүү сайхан санагджээ. «Хүнийг ингэж таньж амьд байгаа мэтээр бүгдийг хэдхэн үгээр харуулж чадах ийм авьяастай хүн мөртөө том зохиол бичихгүй сууж яаж болдог юм бэ? Ёстой л нүгэлтэй хэрэг юм даа» гэж Пушкин хэлээд найраглал бичихээр бодож явсан сэдвээ надад яриад би үүнээ танд өгье. Би танаас өөр хүнд бол яасан ч өгөхгүй юмсан гэж «Пушкин хэлсэн» юм гэжээ. Энэ нь «Амьгүй албатын» сэдэв байлаа. Гоголь, Пушкиний хэлж өгсөн сэдвээр зохиолынхоо 1-р ботийг бичиж дуусаад Москвад хэвлүүлэх гэхэд нь хаант засгийн харгис түшмэд элдэв саад учруулж хэвлүүлэх зөвшөөрөл олголгүй их зовоожээ. Харин Белинскийн хүчтэй туслалцсаны ачаар уул номыг Петербургт хэвлүүлэх зөвшөөрөл гарсан боловч утга өгүүлбэрийг их өөрчилснөөр барахгүй, 10-р бүлгээс ахмад Копейкины тухай туужийг бүрмөсөн хассан байлаа. Энэ тухай Гоголь «Копейкины тууж хасагдсанд би тун харамсаж байна. Энэ тууж миний найраглалын хамгийн сайн хэсгүүдийн нэг юмсан. Одоо түүнийг юугаараа нөхөхийг би мэдэхгүй л байна. Түүнээ бүрмөсөн алдахын оронд өөрчлөхийг би татгалзахгүй» гэж Гоголь бичиж байжээ. 1812 оны дайнд явж гар хөл хоёроо алдсан баатар Копейкин амь зуух аргагүй болж засгийн дээд байгууллагуудад өргөдөл барьж тэтгэвэр гуйхаар Петербург орсон боловч бусдын гачигдал зовлонг мэддэггүй, хүнд сурталтныг гуйж цөхрөөд арга барагдахдаа дээрэмчдийн удирдагч болсон тухай бичсэн энэ туужийг засаж Петербургт Копейкиныг маш халуунаар угтан авч тусламж олгож гачигдлыг нь барагдуулсан юм. Гэтэл ахмад Копейкин ерөөсөө архи ч танхай хүн болохоороо уул тэтгэврийг чамлаж дээрэмчдийн удирдагч болж өөрийнхөө буруугаар замаа алдсан гэх мэтээр энэ тууж өөрчлөгдөж хувьсгалын өмнө тувт ингэж гуйвуулагдаж хэвлэгдэж байснаа гагцхүү Зөвлөлт засгийн мандсанаас хойш хуучин эхээрээ хэвлэгддэг болжээ. Амьгүй албатын 1-р боть 1842 онд арайхийж хэвлэгдэж гарсан билээ.   * * *   Гоголь «Амьгүй албат» дотроо өнгөрсөн зууны эхний үеийн Оросын нийгмийн бүх давхаргыг зэлүүд нутгийн тосгоноос нийслэл хүртэл, хамжлагат тариачнаас газрын эзэн помещик, том түшмэл хүртэл реалист ёсоор зөв харуулсан юм. Олон сая тариачдыг дарлагдал дор барьж Оросын хөгжилтөд саад болж байсан хамжлагат ёсны асуудал тэр үеийн Орос улсын хамгийн хэцүү хурц асуудал болж байлаа. Гоголь зохиол дотроо Манилов, Собакевич, Плюшкин, Коробочка, Ноздрев нарын дүрийг гаргахдаа зөвхөн зарим хүний байдлыг тодотгосон биш, нийгмийн зохих хэвшлээс үүсэж гарсан хамжлагат ёсны жинхэнэ хэв шинжийг товойлгон гаргажээ. Хүний шинжээ алдаж, хувалз мэт бусдын цусыг сорон амьдарч, идэж цадахыг мэдэхээ байсан ховдог шунахай этгээдүүд, үгүйрэн хоосорч мөхөхийн даваанд хүрч аль хэдийн огтолж овоолсон түлээ юм уу гэж санагдмаар тосгодод хэрхэн яаж амьдарч, бусдын хүч хөдөлмөрөөр бүтсэн юмыг хэрхэн яаж үрэгдүүлж байгааг тов тодорхой харуулснаас гадна хотын түшмэдийн дотор бялдуучлах, хахууль авах, аарсаар явцуу зүйл хов зөөх явдлаар хөөцөлдөхөөс биш хот орноо сайжруулах талаар халамж ер тавьдаггүй байгааг нэг адил харуулжээ. Гоголь зогсонги байдалд орсон бүдүүлэг зэрлэг ертөнцийг газрын эздийн дүрээр үлгэрлэн гаргасан байна. Олон мянган албат тариачны эзэн мөртөө олон жилийн хог новшиндоо дарагдсан жигшүүрт харамч Плюшкин, дунд хэрийн баавгайтай адил биетэй Собакевич, эмгэн помещик Коробочка нар амьдралын зүйгээр мөхөн сөнөх нь ил байсныг энэ зохиолд урнаар дүрсэлжээ. Гоголь үг найраглалынхаа гол баатар Чичиковыг үзүүлэхдээ ашиг орлогын хойноос улайрсан, капиталист хөгжлийн эхэн үеийн зальт этгээд гэдгийг ойлгуулахаар бичжээ. Дайралдсан помещик, түшмэл, ноён бүхнийг бялдуучлах, бачимдуулах зэргээр залилж амьгүй албатыг хямд үнээр аваад дараа нь тэднийгээ амьд гэж барьцаа болгон бариулаад сангаас их мөнгө авч баяжаад заавал хөрөнгөтэй хүний хүргэн болж хүний гар харахгүй суухыг өөрийн зорилго болгосон тэр дүрийг маш авьяаслаг товойлгожээ. Хамжлагат Орос улсын байдлыг Гоголь бичихдээ зохиол дотор орсон юм бүхэн тус улс даяар хэчнээн их дэлгэрснийг харууллаа. Энд бичигдсэн бүхэн нь үнэхээр жигшмээр юм аа. Дээд ангийн боловсрол оюун мэдлэгээр хэчнээн дорой байсныг зохиогч аргагүй л чадамгай дүрсэлжээ. Жишээлэхэд, аль ч талаараа эелдэг аятай авгай, ерийн эелдэг авгай, Мамиловын гэргий гурвын үр байна. Тэрчлэн гадаадын юм болгоныг сайшааж явдаг хүмүүсийг зохиолч хатуугаар шоолон буруушаажээ. «Амьгүй албат»-д ноёрхох ангийнхан гол суурь эзэлж тариачид ард түмний байдал товчхон дурдагдсан боловч үзэл санааны талаар авч үзвэл тэдний хүнд байдлыг ноёрхогч ангийнхны амьдралын дэвсгэр дээр тодхон харуулжээ. Худалдаж авсан албат нарынхаа тухай, тариачдын гаслант амьдралын тухай Чичиковын бодож байгаа нь үнэхээр түүний бодол биш Гоголь өөрөө тэгж бодсон нь ил юм. Гоголь, «Амьгүй албатынхаа» 1-р ботийн төгсгөлд. Орос орныг давхиж яваа гуравласан мориор үлгэрлэн бичихдээ: «Орос орон минь чи хаашаа ингэж яаран давхив? Хариулаач дээ. Хариу өгөхгүй л байна уу? Хонхнууд аятай сайхнаар жингэнэн хангинаж агаар хэсэг хэсгээр зүсэгдсэн хуй салхи болон нижигнэнэ. Газар дэлхий дээр байгаа юм бүхний дэргэдүүр чи өнгөрч бусад ард түмэн, улс орнууд Орос орон чамайг хялайн харж зам тавьж өгнө» гэж эх орныхоо ирээдүйд итгэн бат найджээ.   * * *   1840 онд Гоголь «Амьгүй албатынхаа» хоёрдугаар ботийг бичиж эхэлсэн боловч бэлэн болсноо 1845 онд шатаажээ. Дараагийн жилд Гоголь зохиолоо дахиж эхлээд бүтээсэн юмаа нас барахынхаа өмнө бас шатаасан учраас хоёрдугаар ботийн зөвхөн эхний дөрвөн бүлэг мөн дуусаагүй нэг бүлэг үлдлээ. Гоголь «Амьгүй албат» найраглалынхаа хоёрдугаар ботийг бичихдээ хамжлагат Орос орныг тэр үеийн байдлаас гаргаж чадах хөшүүрэг олох гэсэн хэцүү хүнд сайхан зорилго тавьсан юм. Гэтэл орчин үеийнхээ сайхныг зохиол дотроо үзүүлэх, нөгөө талаар санаан дотроо төрсөн зүйлийг бодит дүр болгож үлгэрлэн үзүүлэх хүмүүсийг тэр үеийн нийгмийн дотроос олоход тийм амархан хэрэг биш байжээ. Чернышевскийн бичсэнээр сайн сайхан мөрөөдөл тавьж эзэн хаант Орос улсын хамаг муу муухайг шоолон үзүүлсэн авьяаст энэ зохиолч хамжлагат нийгмийг үндсээр нь халж өөрчлөхийн төлөө тэмцэгч тэргүүний хүмүүсээс үзэл санааны талаар даруй зуун жилээр хоцорсон байлаа. Гоголь амьдралынхаа эцсийн жилүүдэд сүсэг бишрэлтэй хүмүүсийн нөлөөнд автагдаж урьдынхаасаа үзэл санааг өөрчилж ирсэн юм. Нийгмийн мөхөн сөнөх хэвшил аяндаа шинэтгэх үзэл төрж, помещикууд тариачидтайгаа аяндаа сайн ёсоор харилцдаг болж Плюшкин ба Маниловын хөгцөрсөн хашаа байшин заавал шинэтгэгдэнэ гэдэг хоосон илтгэлд Гоголь автагджээ. Гэвч харгис Орос улсын ноёд түшмэд помещикуудыг шоолон харуулах зарчмаа 2-р боть дотроо Гоголь үргэлжлүүлж бусдыг мөлжиж тэдний хүчээр амьдардаг явцуу ховдог Петух, Кошкарёвын зэрэг харгис помещикуудын дүрийг элэг хөштөлөө шоолохоор улам яруу хурц гаргажээ. Гоголийн энэ зохиолын зарим хэсгийг уншихад суулцсан хүмүүс хожим нь бичихдээ: хоцрогдмол байдлыг шоолон харуулах мөн амьдралыг урьдын адил сайн мэддэгээрээ хүн бүхэнд Гоголь гайхагддаг байлаа. Гэтэл энэ нь зохиолчийн өөрийн санаанд тохирдоггүй, бичсэн юм бүхэн нь дүрслэн боддог мөрөөдлийн нь зөвхөн угтуул үгс болсон мэт санагддаг болсноор барахгүй санаж бодож явдгаас нь огт өөр болдог байлаа. Ийм учраас «Амьгүй албатын» 2-р ботийг дуусгаж чадахаа байлаа гэж Гоголь бодож мөн харгис сурталтны нөлөөнд автагдаж олон жилийнхээ шаргуу хөдөлмөрийн бүтээлийг шатаасан байж болох юм. Зохиолынхоо эх нооргийг шатаасны дараа арван хоногийн хойно 1852 оны 3-р сарын 4-ний өдөр Гоголь нас баржээ. «Сайн заяат мөрөөдөл, харамсалт санааны тамд орсон чиний алдаа их боловч чи Оросын хамгийн шударга хөвүүдийн нэг нь мөн бөгөөд эх орныхоо өмнө байгуулсан гавьяа чинь хэмжээлшгүй их» гэж Гоголийн тухай Чернышевский бичсэн юм. Гоголь орос улсын ирээд үйн гэгээн сайханд итгэж байсан боловч Орос улс ямар замаар замнаж ирээдүйн сайханд хүрэх асуудлыг зөвөөр шийдвэрлэхээс хол байлаа. Гоголь хамжлагат ёс, дур зоригоор харгислан дарлах ёсыг хайр найргүй уудлан илрүүлж байсан боловч нийгмийн байгууллыг хувьсгалт замаар өөрчлөхийг эсэргүүцэж ард түмнийг гэгээрүүлэх, хууль журмыг сайжруулахад их найддаг байлаа. Нийгмийн талаар Гоголийн баримталдаг үзэл зөрүүтэй байсан бөгөөд энэ нь «Амьгүй албатын» 1-р бодит илрэн гарсан юм. Дараа бичих сайшаалтай баатруудынхаа тухай 1-р ботийн 2-р бүлэг дотор «шашин бурхны буян хүртсэн зоригт эр, эсвэл уудам сэтгэлтэй ариун сайхныг мөрөөдөл болгосон эм хүний бүх сайн санааны жавхланг агуулсан дэлхийд олдошгүй гуа сайхан орос бүсгүй энэ туужид дайралдаж болно» гэж Гоголь бичжээ. Энэ зүйлийн утга битүүлэг байгаад Белинский санаа зовж «Хэтэрхий их юм амлажээ. Гоголь биелэгдэшгүй бөгөөд дэлхийд байхгүй юм амлажээ» гэж бичээд цааш нь дурдахдаа «бодит байдлыг үнэн зөвөөр үзүүлж байгаад зохиоч Гоголийн хүч чадал оршиж байна» гэдгийг тэмдэглэсэн юм. Гоголийн үеийн тэргүүний зохиолчид түүний үзэл санаанд зөрүүтэй тал байгааг мэдэж байсны хамт түүний бүтээлийн гүн их дэвшилтэт ач холбогдлыг өндөр үнэлж тэмдэглэсэн байлаа. Гоголь муу муухайг үзэн яддагаараа хүн бүхний манлай болжээ гэж Чернышевскийн бичсэнээр «Амьгүй албатын» нэгдүгээр боть нь эх оронч үндэсний гүн агуулгаар гарамгай юм. Гоголь мартагдашгүй шог дүрүүдийг бий болгож хамжлагат нийгмийн үл бүтэх явдлыг хурц тодоор харуулжээ, Гогольд шоологдсон баатруудын дүр одоо байхгүй болсон гэж үзвэл эндүүтэй хэрэг болно. Дэвшилтэт ёс, эрдэм соёлын эвдэршгүй дайсан Чичиков Собакевичүүд одоо хөрөнгөтөн орнуудад ард түмний шүүс сорон хувалз мэтээр байгаагаар барахгүй, улс түмнийг эрхэндээ авахын тулд жигшүүрт буруу зэвсгийг үйлдэж энх тайван төвшин жаргалын эсрэг тэмцэж байна.