about

ДОРД ҮЗЭГДЭГСЭД 1

Зохиолч: Ф. М. Достоевский

Зохиолч, орчуулагч: Ф. М. Достоевский

Ангилал: "Мөрөөдөл" танхим

ISBN: -

Товч тайлбар: ФЕДОР МИХАЙЛОВИЧ ДОСТОЕВСКИЙН «ДОРД ҮЗЭГДЭГСЭД» РОМАНЫ ТУХАЙ   Ф. М. Достоевский (1821 —1881) бол XIX зууны II хагасын Оросын уран зохиолын сод төлөөлөгчийн нэг, нийгмийн амьдралыг хувь хүмүүсийн барим тавин тод дүр, зураглалаар сийлэн гаргасан өвөрмөц зохиолч байв. Түүний нэг онцлог нь хүний дотоод сэтгэлийн гүн рүү өнгийн харж, зөвлөлтийн нэрт зохиолч Л. Леоновын бичсэнээр «зөвхөн нүдэнд тусах өнгө төдийгүй, хэт улаан юм уу, хэт ягаан өнгийг харж чаддаг уран чадвартан» байв. Ф. М. Достоевский «Ядуу хүмүүс», «Цагаан шөнө» зэрэг бүр анхныхаа туужуудад урьд нь уран зохиолд тэр бүр дайралддаггүй байсан «өчүүхэн доорд» хүмүүсийн эрх чөлөөгүй, зовлонт хүнд амьдралыг дүрслэн, тэдний өрөвдөлт хувь зохиолыг нийгмийн эмгэнэлт явдал ёсоор зураглан гаргаснаараа В. Г. Белинскийн тэмдэглэснээр оросын уран зохиолын Гоголийн чиглэл гэгддэг натураль сургуулийн сайн зохиолчийн эгнээнд дэвшин оржээ. Достоевскийн ертөнцийг үзэх үзэл нь В. Г. Белинскийн ардчилсан социалист үзэл санаа, Францын үл гүйцэлдэх үзэлтнүүд, ялангуяа Ш. Фурьегийн нөлөөнд төлөвшин тогтжээ. Тэрбээр 1847 оноос М. В. Петрашевскийн дугуйланд оролцох болсон тул 1849 онд түүнийг баривчлан, цаазлах ял оноожээ. Гэвч сүүлдээ энэ ялыг нь дөрвөн жилийн цөллөгөөр (1850—1854) сольсон байна. Достоевский 1858 онд Петербургт буцаж ирээд хэдэн жилийн дараа «Үхмэл газраас бичсэн тэмдэглэл» (1861—1862) номоо нийтлүүлсэн нь цөллөгийн дараа бичсэн анхны нь том зохиол байв. Орос орны хамжлагын дэглэмийг буруушаан шүүсэн энэ номыг нь И. С. Тургенев Дантегийн «Там» тууль лугаа жишиж байсан бол А. И. Герцен Италийн их зураач Микеланжелогийн Сикстиний сүмийн өргөлийн хананд урлан бүтээсэн «Аймшигтай залхаалт» зурагтай адилтган үзсэн байдаг. Бүр энэ зохиолоос нь цөллөг, бие сэтгэлийн зовлон аль аль нь Достоевскийн амьдралд дурлах их хүслэн, хүнд итгэх итгэлийг мохоосонгүй, харин хүний зовлон зүдүүрийг ухаарах сэтгэлгээг нь хурцалж, хүн төрөлхтний цаашдын хувь зохиолыг улам их эрэгцүүлэн бодож, шударга ариун ёсыг цуцалтгүй эрэлхийлэх тэмүүлэлтэй болгосон нь харагдана. Бас энэ үе бол Достоевскийн үзэл бодолд гүнзгий зөрчил хямрал гарч, нийгмийн амьдрал дахь шударга бус явдлыг эмзэглэн тусгаж авах байдал нь өсөж байсан үе юм. Достоевский 60-аад оны үед ах М. М. Достоевскийн хамт «Время» (Цаг үе) (1861—1863), «Эпоха» (Эрин үе) (1864—1865) сэтгүүл гарган, оросын хамжлагат ёсыг илчлэн шүүмжлэхийн хамт, Орос оронд өрнөдийн капиталист байгууллынх шиг хүний уг чанарт харш хууль журам тогтоолголгүй, түүхэн онцлогтой нь нийцэх өвөрмөц зам эрж олохыг хичээсэн санаа бүхий өгүүлэл, зохиол нийтлүүлж байжээ. Орос орны нийгмийн зөрчил хурцдаж ирсэн 60—70-аад оны үед Достоевский «Дорд үзэгдэгсэд» (1861) «Гэм зэм» (1866) «Усан тэнэг» (1868) «Чөтгөрүүд» (1871—1872), «Ах дүү Карамазовынхан» (1879—1880) зэрэг оросын болон дэлхийн уран зохиолын түүхэнд чухал шинэ үзэгдэл болж орсон тод хурц дүр, дүрслэл бүхий нийгмийн хурц зөрчлийг нээн гаргасан зохиолоо бичжээ. Эдгээр зохиол нийгэм, улс төр, ёс суртахуун, гүн ухааны олон асуудлыг дэвшүүлэн тавьж, орос орон, өрнөд европын нийгмийн харилцаанд огцом өөрчлөлт гарч байх үеийн бодит байдал хийгээд олон нийтийн санал бодлын зөрчил тэмцлийг дүрсэлсэн байна. Достоевскийн уран бүтээлд «Дорд үзэгдэгсэд»-роман нь өвөрмөц байр суурь эзэлдэг. Сибирьт цөлөгдөж, 33-р хүн гэж бүртгэгдсэн уурхайн цэрэг Федор Достоевский 1857 оны арван нэгдүгээр сард ах Михаил Михайлович Достоевскийд бичсэн нэг захидалдаа: «...Петербургийн ахуй байдлаас сэдэвлэн «Ядуу хүмүүс» тууж шигээ нэгэн роман бичих гэж байна» гэж мэдэгдсэн байна. Үнэхээр дөрвөн жилийн дараа 1861 оны нэгдүгээр сард ах дүү хоёр Достоевскийн нийтлүүлж байсан «Время» сэтгүүлд «Дорд үзэгдэгсэд» роман нь хэвлэгдэх болж, удалгүй тусгай ном болж гарчээ. Достоевский уран зохиолоос хөндийрч арваад жил болсон хойноо бичсэн энэ романдаа уншигчдын сонирхол татах адал явдал, жигтэй хачин учрал тохиолдлыг чамгүй оруулж, гол үзэл санаагаа нууцгай битүүхэн үзүүлжээ. Достоевскийн энэ шинэ роман урьд нэгэнтээ монгол хэлнээ орчуулагдан гарсан «Ядуу хүмүүс» туужтай нь өнгөц үзэхэд их л ойр. Наад зах нь «Ядуу хүмүүс», «Дорд үзэгдэгсэд» нэр нь ч хүртэл их төстэй. Бас энэ хоёр зохиолд хоёуланд нь Петербургийн ахуй байдлыг дүрслэн, гол баатраар нь талхигдан зовсон хүмүүсийг гаргаж, баян хоосны хоорондын зөрчил, ойр зэргэлдээх хүмүүстээ ач тус болох хүслэн, басамжлуулж дорд үзэгдсэн хүмүүсийг энэрэн хайрлах, эгэл доорд олны сайн үйл, буянтай сайхан сэтгэлийг бишрэн хүндлэх санааг илэрхийлсэн байдаг. Энэ л ойр төсөөтэй шинж нь Достоевский шорон гянданд хоригдож, цөллөгт суусан хойноо ч зохиолынхоо баатрууд шиг айн эмээхийн сэтгэлд автан, зүрх алдаж зориг мохолгүй урьдын адил энэ ертөнцийн зовсон зүдэрсэн олны хувь тавиланд шаналан зовсоор байсныг гэрчилнэ. Үүний хамт «Дорд үзэгдэгсэд» роман нь хамарсан асуудал, дүрслэлийн гүн гүнзгий, уншигчдад төрүүлэх сэтгэгдлээрээ «Ядуу хүмүүс» тууж, Достоевскийн урьдах бүх зохиолоос үлэмж давуу бүтээл болжээ. Роман нь зохиомж, үйл явдлын ерөнхий шугамаараа 40-өөд оны үед Достосвскийн анхаарлыг гойд татаж байсан Ч. Диккенс, Э. Сю, Ж. Санд, И. В. Гёте нарын зохиолд ойр боловч, Орос орны бодит байдлыг нарийн эргэцүүлэн бодож бичсэн болохоор нийгмийн амьдралын айдас хүрэм хэрэг явдлыг тэр цагийн Орос орны нийгэм, эдийн засгийн шинэ харилцаатай нягт холбожээ. Номд нийгмийн учир шалтгаан бүхий баян, хоосны эрс тэс ялгаа нь хүмүүсийг бас ёс суртахууны хувьд тод ялгарах зааг зөрөөтэй болгодгийг уран сайхны аргаар үнэмшигдэхүйц үзүүлсэн байна. Үүнд басамжлуулж дорд үзэгдэгсэд бол хөрөнгө бэл, хүч нөлөө нимгэн авч, сайн явдал, шударгуу сэтгэлтэй хүмүүс байдаг бол, баян чинээлэг хүмүүс нь хар амиа хичээсэн харгис хатуу, нүнжиггүй, цэвдэг сэтгэлт хүмүүс гэдэг нь харагдаж байна. «Дорд үзэгдэгсэд» романд «сайн», «муу» явдалтны хоёр туйлыг илэрхийлэх үйл явдлын хоёр гол шугам бий. Романд хөрөнгө бэлтэй, хүч чадалтай ангийн төлөөлөгчөөр хүмүүсийн хооронд байх ёстой ах дүүсэг сайн харилцаанд шууд харшлах, бурангуй ёс журмыг тогтоогч Валковский гарна. Өөрийн хүсэл зоригоо хууль мэт санаж явдаг Валковский хувийн жаргал, зугаа цэнгэлийн төлөө ямар ч гэмт хэрэг, бузар явдал хийхээс үл буцна. Чухам л энэ аминч үзэл, дээрэнгүй хүсэлдээ хөтлөгдөн эрээгүй авирласаар Валковский романы баатрууд дотроос ганцаархнаа зорьж зүтгэсэндээ хүрч байдаг. Валковский ийм ичгүүргүй явдалтан, ямар ч гэмт хэрэг үйлдэхэд бэлэн харгис этгээд боловч бас овжин зальхай, хүнийг эрхшээлдээ оруулах хорон санаа, уран аргатай хүн. Энэ л чанараас нь болж хүү Алеша нь ч түүний нөлөөнөөс гарч чадахгүй байна. Энэ хүний амьд талдаа баримталдаг гол үзэл болсон «Мөнгө бол бүхнийг шийдэх хүчин», «Хүн нь хүндээ чоно» гэсэн капиталист зарчим нь бүх зүйл дээр Өрнөд Европыг дагаж дуурайхыг хичээж байсан Петербург хотод улам бүр дэлгэрч байсныг Достоевский үзүүлсэн юм. Валковский ичгүүргүй бузар явдал, гэмт хэрэг үйлдэн эд баялаг хурааж, эрх мэдэл олж авч байна. Гэвч аливаа сайн чанараа бүрмөсөн гээж ёс суртахууны хувьд сүйрч сөнөн, араатан шинжтэй болно. Ийнхүү капиталист Валковскийн дүрээр орос оронд үүсэж байсан капиталист ёсны гэм хорыг дийлэнх хүмүүс тайлж таньж завдаагүй байх үед нь Достоевский олж хараад, илчлэн шүүмжилсэн юм. «Дорд үзэгдэгсэд» романы Валковский тайжийн дүрд «сайн» явдалтныг төлөөлүүлсэн Иван Петровичийн дүрийг сөргүүлэн тавьсан байна. Иван Петрович, Валковский хоёрын хоорондын ёс суртахуун, үзэл санааны зөрчил тэмцэл бол романд дэвшүүлсэн үзэл санааны гол туйл мөн. Басамжлуулж дорд үзэгдэгсдийн бурангуй явдалтны хилэнцэт савраас салгах гэсэн Иван Петровичийн оролдлого бүтэлгүй, ялагдал, хохирлоор төгсөж байна. Үнэхээр уг хэрэг бодит байдал дээр ч ийм л байсан юм. Романы дэвшилт баатрууд Иван Петровичийг тойрон хүрээлсэн байна. Эд хэдийгээр ах дүүсэг ёс, шударга сайн явдал, ариун цагаан сэтгэлийг эрхэмлэн үздэг журамт хүмүүс боловч, энэ сайн сайхнаа ажил үйлс болгохын төлөө бодитой шийдэмгий зүйл хийхгүй хий мөрөөдөн, бурангуй нийгмийг жигшин шүүж байвч өөрсдийгөө болон ойр дотнын хүмүүсээ хэрхэн хамгаалах, өөрсдийн шинэ, дээд зарчмыг яаж батлан тогтоох арга замыг мэддэггүй. Ийм ч учраас нөгөө л басамжлуулж дорд үзэгдсэн хэвээрээ байдаг. Төрөлхийн сайн сэтгэлтэй ч хэт номой, амарлингуй, идэвхгүй ийм баатрын нэг нь хамаг л бие сэтгэлээ Алешад тэр чигт нь зориулж, өөрөө шаналан зовсон Наташа хүүхэн юм. Ойр дотнын хүмүүстээ үнэнч шударга, сайхан сэтгэлтэй, итгэмтгий Ихменев өвгөн ч мөн л Валковский мэтийн хүмүүст хялбархан ашиглагдаж, олонд тус болох юу ч бүтээж чадалгүй өнгөрч байна. Романд үгүйрч хоосорсон тайж нар, капиталист том хотын нийгмийн амьдралын ёроолд хаягдсан гуравдугаар давхрааныхан, зовж зүдэрсэн хүүхнүүд, өрөвдөлтэй хүүхдүүдийн олон дүр бий. Достоевскийн романы нэг гол ололт, түүний уран бүтээлд гарсан дэвшлийн нэг тэмдэг гэвэл, урьдах зохиолууддаа ядуусыг гашуун хүнд амьдралдаа гутран, дэмий л улиглаж гомдоллосон хүмүүсээр гаргасан бол «Дорд үзэгдэгсэд» романы ядуус бурангуй ёсыг эсэргүүцэн, эрх чөлөө тэгш байдал олох эрмэлзлээр дүүрэн байдаг. Тэд өөрсдийн эсэргүүцлийг үг хэлээр төдийгүй зарим нэг үйлдлээрээ илэрхийлэхийг оролдож байна. Энэ нь романы тод хурц дүрийн нэг бяцхан өнчин охин Нелли Валковскийг зүхэж, занан, Наташа хүүхэн хайр сэтгэлийг нь мөнгөөр худалдан авах гэсэн Валковскийн гэм нүглийг илчлэн, ядуу ч гэсэн шударга ёсыг эрхэмлэдэг гэр орноосоо түүнийг хөөж, Ихменев өвгөн энэ харгис тайжийг ирүүлд дуудахыг оролдож байгаагаас ч харагдана. Ядуус амьдралд хохирч дийлдэж байвч, ёс суртахууны шилдэг чанараа хадгалан үлдэж байдаг. Достоевский ядуусын энэ мэт ганцаардмал тэмцэл, мөн амьдралыг мэдэхгүй мөртөө үндсээр нь өөрчлөхийг мөрөөдөгч либерал залуучуудын дугуйлан аль аль нь нийгмийн зөрчлийг арилган, шударга ёс тогтоож чадахгүйг романыхаа бүхий л үйл явдлаар нотлон харуулжээ. Романдаа тэгш байдал шударга ёсонд хэрхэн хүрэх талаар тодорхой хариулт өгч чадаагүй байна. Гэвч зохиолын эцэст эрхэм дээд шинж, сайн сэтгэл хүнд итгэх итгэлээ алдаагүй басамжлуулж дорд үзэгдэгсдийг «гар гараасаа хөтлөлцөн» нэгдэж нягтрахыг уриалсан санаа байгаа нь чухам тэр хариулт болж болох анхаарал татахуйц сонин санаа юм. Достовескийн урьд нь бичсэн зохиолуудынхаа аль сайн талыг залгамжилж хөгжүүлсэн энэ роман хойшдын нь уран бүтээлийн ерөнхий чигийг тогтоож өгсөн билээ.   МУИС-ийн багш доцент А. Шархүү