Үзэж харсан хүний үг

Яруу найраг бол тэнгэрийн ажил, тэнгэрлэг урлаг. Тэнгэрлэг урлагийг тэнгэртэй, билигтэй, ухаан уужим, сэтгэл тэнэгэр, мэдрэмж торгон хүний үр л бүтээдэг. Санаа муу, ухаан мунхаг, явдал хар мөртөн яруу найргийг бүтээж байсныг хүн төрөлхтний түүх мэдэхгүй.

Яруу найраг бол яс, нас заасан хатуу шалгууртай урлаг. Ийм урлагийг хүний мөс сайтай, хүмүүнлэг сэтгэлээр туяарсан, уяхан зөөлөн араншинтай ч ухарч буцахгүй шийдэмгий зоригтой, цог хийморьтой хүн л бүтээдэг. Яруу найргийн яс гэдэг нь ямагт хотойшгүй, бас хэм болон хэлтэршгүй хатуу шалгууртайг хэлж байгаа юм. Яруу найргийн нас гэдэг нь тэрхэн үедээ залуусын дунд гялсхийгээд унтардаг гэрэл биш, басхүү цаана нь мань мэтийн уруудаж яваа насныханд ч ухаан зааж чадахуйц өртөөчин байх ёстойг хэлж байгаа юм.

Өдгөө од болсон хэмээн өөрсдийгөө эндүүрч явдаг зарим яруу найрагчийн номыг үзэж харахад хээнцэр ч юм шиг, хэлбэрдсэн ч юм шиг санагдаад ухаан санаанд үлдэх ул мөргүй сүүлчийн хавтсаа хамхиулдаг. Бас өөр нэг нь уйлагнан уянгалсан атлаа зүрх сэтгэлийг яая даа гэтэл шимшрүүлэлгүй, өөрөө ч учир начрыг нь олохоо больчихоо юу гэлтэй орооцолдсон утас шиг юм пөмбийлгөөд хаячихсан байдаг. Дагестаны их яруу найрагч Гамзатын Расулын

“Хамгийн сайхан ваарыг энгийн шавраар хийдэг

Хамгийн сайхан шүлгийг энгийн үгээр бичдэг”

гэж хэлснээр, хамгийн энгийн үгсийн хийцтэй мөртөө гүн гүнзгий утга агуулгатай, түүнийг нь эрдмийн оргилд дөтөлсөн нь ч, эгэлхэн бор ухаантай нь ч цөм ойлгон мэдэрч, ганц уншихад олон олон мөр бадаг нь аяндаа ухаанд уусаж, сэтгэлд шингэх найраг л жинхэнэ мөнхөрдөг буй заа.

Нэргүй бид хоёрыг нэгэн зэлний тугал шиг нөхөрлөдгийг хүн бүхэн, нэн ялангуяа сонин хэвлэлийнхэн мэднэ дээ, мэднэ. Ямартаа л миний ширээн дээр намайг гэнэтэд амьсгалаа хураачихвал хамгийн түрүүнд дуулгах хүмүүсийн жагсаалтын хоёрдугаарт Ж. Нэргүйн утас бичигдсэн байгаа. Хуурай дүүгээн би баялаг үгтэй, улс төрийн мэдрэмж сайтай, нийтлэл, өгүүллийг аагт нь тултал бичдэг сэтгүүлч, дажгүй сайн, бүр тансаг ч гэхэд болохоор орчуулагч л гэж бодож явлаа. Зарим нэг нь жаахан юм балгачихаараа (Бид хоёроос голдуу) яруу найрагч гээд л хөөрөгдөөд байх, би түүнийг нь нэг их тоогоо ч үгүйгээ нуугаад яах вэ. Залуудаа яадаг байсныг мэдэхгүй, надтай нөхөрлөсөн 90˗ээд оноос хойш л лав ширээний ард шүлэг мүлэг уншина гэж сагсуураад байхыг нь хараагүй юм даг. Харин саяхан нэг өдөр амьсгаа нь дээр утасдаад, уулзъя, барья гэлээ. Шүлгийн түүврийг минь үзэж өгөөч гэж байна. Цаад томчуулаараа үзүүлэхгүй юу гэсэн чинь “Би ямар томчуулаар магтуулж, нэг сумаар хоёр туулай буудах гэсэн биш, танаар л үзүүлнэ” гээд салдаггүй. “Горький төгсөө л биз, онол үзээ л биз, яруу найргийг ямар онолоор бичдэг юм? Би ямар яруу найрагч биш” гээд аятайхан салчих гэсэн чинь санаанд нь нэг салхи шүү юм орсон бол тэр нөхрөөс тийм амархан сална гэж үү? Уншаад үзсэнийхээ хойно л дэргэд минь дөрөө харшуулж яваа нөхөр маань бүр гайгүй сайн яруу найрагч юм байна гэдгийг мэдэрлээ. Яг л өөрийнхөө ааш араншин, авир төрх, тэгширч яваа ухаарлаа тэр чигээр нь буулгачхаж. Нөгөө талаас нь хэлбэл шүлгүүд нь өөртэй нь даанч адилхан юм аа. Хатуудаа хатуу, зөөлөндөө зөөлөн! Нэгэн үе шонхор мэт, нэгэн үе нэг муу номхон улаан бяруу шиг! Мигуй мэт хумсаа нуусангүй, тогос мэт гоёж гоодсонгүй. Номынх нь нэр “Сэтгэл хазгар биш бол…” нь ч доторхтойгоо яг дүйж. “Сэтгэл хазгар биш бол хөл хазгар хамаа юу

 Сэрмэн нүдтэй үрсдээ харагдаж явах сайхан юм аа” гэсэн шүлэг нь ч бий. Энэ номыг уншин суухад хал үзсэн хатуу тавилан нь нүдэнд буугаад, хайр, нөхөрлөлийг дандаа л дагуулж явдаг харамгүй халуухан сэтгэл нь өрөөнд орж ирээд дэргэд минь зогсож байгаа юм шиг санагдаад, гоморхол тунирхал нь ч гэгээ татуулаад, гараад гэлдрүүлж явахад мөр бадгууд нь өр зүрх рүү өм цөм хатгаад байлаа. Ургуулан бодуулаад, уламжлуулан нэхээд байх юм. Уран цэцлэлийг голчлолгүй, бас бүр ч орхилгүй утгын ураар давамгайлж, түүнийгээ эхний мөрөөс эцсийн цэгт нь хүртэл уусган шингээж чаджээ. Тэр Нулимсан дууллыг нь үз л дээ, тэр Цензургүй шүлгүүдийг нь унш л даа. Шүлгүүдийнхээ өмнө шигтгэсэн богинохон ч атугай шүлэг төрсөн түүхийг нь сөх л дөө. Тийм дээ, шүлэг бүхэн тэр чигээрээ бие даасан ертөнц болохоор өөр өөрийн түүхийг агуулдаг аа. Шүлгийнхээ нууц түүхийг бусдаас түрүүн дэлгэж буй нь шад пад хийн дүрэлзэх түүдгийн дэргэд суугаад өвгөн бичээчийн хүүрнэлийг сонсож байгаа юм шиг болсон. Ингэснээрээ шүлгийн түүврийн нэгэн шинэ хийцийг ч оруулж ирсэн байж мэднэ. (Нэргүйнхээ шүлгүүдийг уншаад үг минь ч уран болчихоо юу даа би, яруу найрагч биш сэн)

Монгол яруу найргийн агуужим тэнгэрт нэгэн сонин од гийв бололтой. Тэр одны анивчин гялалзах гялбаа нь алсдаа бүдгэрэлгүй, яс, нас хоёроороо улам гэрэлтээсэй гэж хүсье!

Үзэж харсан Нямаа ах нь. (Зохиолч Готовын Нямаа) 2004 оны долдугаар сарын 19.

Гарчиг: 

ҮЗЭЖ ХАРСАН ХҮНИЙ ҮГ

“НУЛИМСАН ДУУЛАЛ” ХЭМЭЭХ БҮЛЭГ
НУЛИМСАН ДУУЛАЛ (Гашуудалт найраглал)
АНГИРТЫН НУУРЫН СЭТЭРТ ХАЛИУН (Туульсын найраглал)
Эхлэл буюу зохиогчийн үг
Нэг. Нутгаас холдох өдөр
Хоёр. Хүний газар
Гурав. Нутаг руугаа гүйх зам
Дөрөв. Эх нутагтаа˗1
Тав. Эх нутагтаа˗2
Зургаа. Эхийнхээ эрэлд
Долоо. Эзнийдээ
Найм. Уянгын үргэлжлэл
Ес. Уянгын эцэслэл
Төгсгөл буюу зохиогчийн үг
ГУРВАН НАМРЫН ДУУЛЬ

«ЭЛГЭН САДНАА ШҮТЭХYЙ» ХЭМЭЭХ БYЛЭГ
БУЦААЖ ХӨӨДӨГГҮЙ ХАГАЦАЛ
Нэг
Хоёр
Гурав
ИЖИЙДЭЭ ӨРГӨХ ЦАЦАЛ
СУДСААРАА ХОЛБООТОЙ ИЖИЙ МИНЬ
ЧИМЭЭГҮЙ ЭЭ, ХҮҮ МИНЬ...
НАР ШИГ ИРДЭГ ХҮҮ МИНЬ
ГЭРЭЛ АСЛАА
ДӨӨШКӨӨГИЙН ХОЁР ШYЛЭГ
ЧИНГҮҮНЭЭГИЙН ШYЛЭГ
“ДӨРВӨЛЖИН ХӨХ ТЭНГЭР” хэмээх шүлгэн зангидаа
Нэг. Би амьд байна.
Хоёр. Авсанд яаж хэвтэхийг...
Гурав. Ганцхан биеийн амраг чиний минь захидал
Дөрөв. Дөрвөлжин хөх тэнгэр
Тав. Намайг бүү өрөвд
Зургаа. Босно доо, босно
Долоо. Доголон хүний өчил

«ПҮҮЖЭЭ» ХЭМЭЭХ БҮЛЭГ
САЙХАН ЗАЛУУ НАС МИНЬ…
ЧАМААСАА АЛСАД АМЬДАРЧ БИ ХАНАЛАА
ЭВЛЭРЭХИЙН ЖАРГАЛ
ЧАМГҮЙ ХОНОСОН АНХНЫ ШӨНӨ...
МИНИЙ БУРУУ
ХЭЧНЭЭН ЖИЛ ЧАМТАЙГАА ХАМТРАН ЖАРГАХАА МЭДЭХГҮЙ
БУРУУ, ЗӨВ ТАЛДАА ЭЭЛЖЛЭН СУГАДСАН ЧИ МИНЬ
ИТГЭХҮЙН ЗУРВАС
ХYНД ХАЙРТАЙ БОЛЧИХВОЛ...
ХАНИЙН ДУУ
ЧАМДАА ТЭМҮҮЛНЭ

“ЭГЭЛ ТЭНГЭРСИЙГ ДУУДАХУЙ” ХЭМЭЭХ БҮЛЭГ
ГАНЦ ЯВГАН ХҮН
ЧОНО
ОН ОН ЖИЛИЙН ДАРАА…
ЦАГААН ШӨНӨТЭЙ МОНГОЛ
ХИЛЧИН ДАРГА НАР
ЭРВЭН СЭРВЭН МОДОД
ОРОЙТСОН ХАЙРЫН ХЭДЭН ШАД
ХХХ
НЯМСҮРЭНГИЙНД БИЧСЭН Р ҮСЭГГҮЙ ШҮЛЭГ
ТҮМЭН НАСАН ХЭЭ˗1
ТҮМЭН НАСАН ХЭЭ˗2
ШҮЛЭГ МИНЬ, СҮНС МИНЬ
ГАНЦХАН ТОХОЙ ГАН УТАСНЫ ДУУЛЬ
БӨМБӨГТИЙН ЖИЛИЙН ДҮЛИЙ ГУАЙ (Туурь)
НОХОЙН САЛААНЫ ТУХАЙ ДОМОГ
БОРЧУУЛ
ХАРААГҮЙ ХҮНИЙ ХАЙЛАН
ГАНГАН МАГСАР

«ЭХ ОРНОО СҮСЛЭХYЙ» ХЭМЭЭХ БYЛЭГ
НУТГИЙН УУЛС МИНЬ ӨРШӨӨ
УУЛЫН БУЛГИЙН УСАНД ШИВНЭХ YГ
УУЛ УСНЫ ЗАХИАС
НАМРЫН ДУНД САРЫН 3˗НЫ ШӨНӨ
ЗҮҮДНИЙ ЦАГААН ХОТ
ХЭРЛЭН ГОЛ˗МИНИЙ ГОЛ
НАМРЫН АГШИН
АНГИРТЫН НУУР
ХУНГИЙН ШӨНӨ (Сонет)
х х х

“ЦЕНЗУРГҮЙ ШҮЛГҮҮД”ХЭМЭЭХ БҮЛЭГ
АЯА, ХАЛИН ОДОХ ЮМ САН…
… ГУРВАН ЦЭГ
ТАГНУУЛД БИ ЧАМТАЙ ХАМТ ЯВАХГҮЙ
ЭХЭЭС ТӨРСӨН ЗАНГААР Л АМЬДРАХ САН
БИ˗ТЭР ҮЕИЙН ХҮН
…ХҮМҮҮН БУЮУ БИ
ХҮНИЙ Л ХОРВОО
БОЛОХГҮЙ, БАС БОЛОХГҮЙ
НӨХДӨӨ ДУУДАХУЙ
НҮГЭЛ
АЛТАН НАРЫГ ШҮТМҮҮ
ЭРЭГ ДЭЭР

Зохиогчийн тухай товчхон